Grondwaterstand (jaarevaluatie)

De evolutie van de freatische grondwaterstanden wordt vooral bepaald door meteorologische en antropogene effecten. De belangrijkste meteorologische factor is de neerslag, maar ook de verdamping speelt een rol. Neerslag die verdampt is immers niet beschikbaar om het grondwater aan te vullen. Het oppompen van grondwater heeft uiteraard een rechtstreeks effect op de grondwaterstand. Andere belangrijke antropogene invloeden zijn het bodemgebruik en de verharding. De analyse van de grondwaterstanden laat toe om het effect van de antropogene invloeden apart in beeld te brengen. De peilen van afgesloten grondwaterlagen worden vooral bepaald door antropogene effecten.

Algemeen valt op dat er bij de freatische grondwaterlichamen meer stijgingen dan dalingen gedetecteerd werden, zowel op korte als op lange termijn. Dat heeft vooral te maken met de zeer natte jaren aan het einde van de beschouwde periode. Met name 2023 en 2024 kenden veel neerslag. Bovendien lag de verdamping in die jaren wat lager.

Er zijn veel meer stijgingen op korte termijn dan op lange termijn. De hoeveelheid neerslag bij het begin van de beschouwde periode voor de korte termijn (2019 en 2020) lag dan ook laag. Dat was niet het geval voor het begin van de beschouwde periode voor de lange termijn. Met name 2001 en 2002 kenden ook erg veel neerslag. Daardoor zijn er op lange termijn minder stijgingen vastgesteld.

Door de meteorologische invloeden weg te filteren (“(antropogeen)” in de figuur) komen de menselijke invloeden meer naar voor. Ook dan blijkt dat er op korte termijn nog heel wat stijgingen zijn. Logischerwijs is er in natte jaren, zoals 2023 en 2024, minder behoefte om grondwater op te pompen, met name in de landbouw. Op lange termijn zien we vooral stabiele trends. Er zijn iets meer stijgingen dan dalingen, mogelijk duidt dit op het effect van het beleid waar grondwaterwinningen in de mate van het mogelijke afgebouwd worden.

Ook bij de meetfilters in de afgesloten grondwaterlagen zijn er meer stijgingen dan dalingen. De stijgende trends zijn waarschijnlijk het gevolg van lokale of regionale maatregelen om de afbouw van grondwaterwinningen te stimuleren. De dalende trends zijn vooral het gevolg van grondwaterwinningen die lokaal nog te groot zijn.

Onderstaande figuur geeft de absolute toestand van de freatische grondwaterstanden per dag. Door te vergelijken met alle dagelijkse peilen van de referentieperiode wordt aangegeven of het freatische grondwater historisch hoog of laag staat. Het klassieke, jaarlijkse patroon met lage grondwaterstanden in de zomer en hoge grondwaterstanden in de winter komt duidelijk naar voor. Verder valt ook af te lezen dat:

• er veel (zeer) hoge grondwaterstanden waren in het begin van de jaren 2000;
• de periode 2017-2020, 2022, 2025 en 2026 gekenmerkt werden door veel (zeer) lage grondwaterstanden;
• er in het erg natte 2024 opvallend veel hoge en zeer hoge grondwaterstanden waren.

Bij de opmaak van de vierde generatie stroomgebiedbeheerplannen is de kwantitatieve toestand van de grondwaterlichamen uitgebreid geëvalueerd voor het referentiejaar 2024:

• alle niet-afgesloten grondwaterlichamen (16) situeren zich in een goede kwantitatieve toestand. Voor 4 grondwaterlichamen is waakzaamheid aangewezen gezien de kwetsbaarheid ten aanzien van de effecten van klimaatverandering (verhoogde verziltingsdruk of kwetsbaarheid van de grondwatervoorraad).
• 2 van de 12 afgesloten grondwaterlichamen verkeren in een ontoereikende kwantitatieve toestand, maar vertonen wel een gunstige evolutie. Voor 4 grondwaterlichamen die zich ondertussen in een goede toestand bevinden, blijft het verderzetten van de gebiedspecifieke herstelprogramma’s wel van groot belang om deze toestand te behouden.

De stroomgebiedbeheerplannen bepalen wat Vlaanderen zal doen om de toestand van het oppervlaktewater en het grondwater te verbeteren. Alle maatregelen en acties die genomen worden om de toestand van de watersystemen te verbeteren of de overstromingsrisico's beter te beheren, zijn samengebracht in het maatregelenprogramma. Voor het herstel van de grondwatervoorraden zijn vooral volgende maatregelengroepen belangrijk:

• Groep 3 - Duurzaam watergebruik
• Groep 5A - Kwantiteit grondwater

Voor de grondwaterlichamen die zich in een kwantitatief ontoereikende toestand bevinden, zijn herstelprogramma’s opgemaakt. In de actiegebieden grondwater zijn specifieke doelstellingen en afbouwmaatregelen vastgesteld om zo te komen tot een herstel van de goede toestand van het betreffende grondwaterlichaam. Daarnaast zijn ook waakgebieden grondwater aangeduid, waar de evolutie van de toestand nauw in het oog gehouden wordt. Indien nodig kunnen er ook specifieke maatregelen genomen worden om een achteruitgang te vermijden, bv. enkel gebruik van grondwater voor hoogwaardige toepassingen. In volgende stroomgebiedsbeheerplannen werden updates gedaan rekening houdend met de evolutie van de toestand in de betrokken grondwaterlichamen (actie- en waakgebieden SGBP 2022-2027 en actie- en waakgebieden ontwerp-SGBP 2028-2033).

• De toestandsrapporten van VMM geven een maandelijks overzicht van de hydrologische toestand.
• De actuele grondwaterstandindicator geeft de huidige toestand freatische grondwater  weer in teksten en figuren en op een interactieve kaart.
• De Databank Ondergrond Vlaanderen geeft de stijghoogtes per meetpunt.
• Meer info over de werking van het grondwatersysteem en de betekenis van lage freatische grondwaterstanden vind je in dit filmpje.
• Meer info over de werking van het afgesloten grondwater vind je in dit filmpje.
• Klimaatportaal Vlaanderen toont fijnmazige kaarten ondersteund door kerncijfers & grafieken per gemeente en heel Vlaanderen over de klimaattoestand (temperatuur, neerslag, verdamping, wind), maar ook over de effecten van een veranderend klimaat zoals wijzigende grondwaterstanden en mogelijke gevolgen daarvan naar waterwinningen, ecosystemen en landbouwpercelen. En dit zowel voor het huidige klimaat als voor de mogelijke klimaatverandering tot 2100.